جرم دندان: علل ایجاد، انواع، عوارض و روش‌های پیشگیری و درمان

جرم دندان: علل ایجاد، انواع، عوارض و روش‌های پیشگیری و درمان

مقدمه

یکی از شایع‌ترین مشکلات دهان و دندان که تقریباً همه افراد در مقاطعی از زندگی با آن مواجه می‌شوند، جرم دندان است. جرم دندان که با نام علمی تارتار (Tartar) یا کلکولوس دندانی (Dental Calculus) شناخته می‌شود، یک پدیده رایج در دهان است که در صورت عدم رعایت بهداشت مناسب، می‌تواند عوارض جدی برای سلامت لثه و دندان ایجاد کند. در این مطلب به طور جامع در مورد جرم دندان، فرآیند ایجاد جرم، انواع جرم‌ها، ترکیبات آنها و روش‌های پیشگیری و درمان توضیح می‌دهیم.

جرم دندان چیست؟

جرم دندان در واقع همان پلاک‌های دندانی (Dental Plaque) هستند که در اثر سخت شدن یا اصطلاحاً معدنی شدن (Calcification) روی سطوح دندان ایجاد می‌شوند. پلاک دندانی یک بیوفیلم چسبنده و بی‌رنگ از میکروارگانیسم‌ها (عمدتاً باکتری‌ها و قارچ‌ها) است که به طور طبیعی روی سطوح دندان تشکیل می‌شود. زمانی که پلاک به مدت طولانی روی دندان باقی بماند، مواد معدنی موجود در بزاق (مانند کلسیم و فسفات) در آن رسوب کرده و باعث سخت شدن آن می‌شوند. جرم دندان معمولاً به رنگ زرد، قهوه‌ای یا حتی سیاه دیده می‌شود.

یکی از شایع‌ترین بیماری‌هایی که برای انسان به وجود می‌آید، بیماری‌های لثه هستند. این بیماری‌ها عامل عفونی دارند و در اثر باکتری‌های بیماری‌زا به وجود می‌آیند. باکتری‌ها عامل اصلی ایجاد بیماری‌های لثه هستند، اما برخی بیماری‌ها مثل دیابت، آسم و استعمال دخانیات می‌توانند روی روند این بیماری‌ها تأثیرگذار باشند.

تاریخچه شناخت جرم دندان

جالب است بدانید که اولین کسی که به رابطه جرم و بیماری لثه پی برد، بقراط (Hippocrates) حکیم یونانی بود. اما اولین کسی که لزوم جرم‌گیری را بیان کرد و تأکید داشت که این رسوبات باید از روی دندان‌ها برداشته شوند، ابوالقاسم زهراوی (Albucasis) پزشک و جراح مسلمان اندلسی بود. زهراوی در کتاب معروف خود «التصریف لمن عجز عن التألیف» ابزارها و روش‌های برداشتن جرم از روی دندان را شرح داده است.

انواع جرم دندان

ما دو نوع اصلی جرم داریم:

۱. جرم بالای لثه‌ای (Supragingival Calculus)

این نوع جرم روی تاج دندان‌ها و بالای خط لثه تشکیل می‌شود. جرم بالای لثه‌ای معمولاً به رنگ زرد یا سفید مایل به زرد است و در نزدیکی مجاری خروجی غدد بزاقی (پشت دندان‌های جلویی فک پایین و کنار دندان‌های آسیای فک بالا) بیشتر دیده می‌شود. زمانی که مقدار جرم زیاد می‌شود، به صورت تجمیع شده روی دندان‌ها ایجاد می‌شود و می‌تواند باعث تحلیل استخوان و تحلیل لثه شود. به شکلی که وقتی جرم را از روی دندان برمی‌داریم، فرد تصور می‌کند بخشی از دندانش برداشته شده است.

۲. جرم زیر لثه‌ای (Subgingival Calculus)

این نوع جرم در زیر خط لثه و در داخل شیار لثه‌ای (Periodontal Pocket) تشکیل می‌شود. جرم زیر لثه‌ای معمولاً سخت‌تر و تیره‌تر (قهوه‌ای تیره یا سیاه) از نوع بالای لثه‌ای است. این جرم‌ها در جاهایی ایجاد می‌شوند که معمولاً در دسترس شخص برای تمیز کردن نیست، مثل دندان‌های آسیا در فک بالا و فک پایین و در اطراف ایمپلنت‌ها. جرم زیر لثه‌ای خطرناک‌تر است زیرا باعث تخریب بافت‌های نگهدارنده دندان می‌شود.

ترکیبات جرم دندان

جرم دندان ترکیبات مختلفی دارد که شامل مواد آلی، مواد معدنی و آب می‌شود:

• ۷۰ تا ۹۰ درصد ترکیبات جرم، مواد معدنی هستند
• مابقی مواد آلی و آب تشکیل می‌دهند

ترکیبات معدنی: کلسیم، پتاسیم، فسفات و منیزیم
مواد آلی به طور کلی به سه بخش تقسیم می‌شوند:

• پروتئینی: اسیدهای آمینه و کراتین
• لیپیدی: کلسترول و اسیدهای چرب
• کربوهیدراتی: قندها مانند گلوکز و گالاکتوز

ماده مؤثر در خمیردندان‌های ضد جرم (Anti-tartar) که باعث جرم‌زدایی می‌شود، پیروفسفات (Pyrophosphate) است که از معدنی شدن پلاک و تبدیل آن به جرم جلوگیری می‌کند.

فرآیند تشکیل جرم

روند تشکیل جرم به این صورت است که طی ۱۲ تا ۱۴ روز، اگر بهداشت دهان و دندان شخص خوب نباشد و به طور کامل سطوح دندانی خود را تمیز نکند، پلاک روی دندان‌ها تشکیل می‌شود و به مرور سخت (معدنی) شده و به جرم تبدیل می‌شود. این فرآیند معدنی شدن از روز سوم تا پنجم پس از تشکیل پلاک شروع می‌شود و در عرض دو هفته به حداکثر می‌رسد.

عواملی مانند سیگار کشیدن و عدم تمیز کردن مناسب دندان باعث تسریع روند ایجاد جرم می‌شوند. افراد سیگاری به دلیل تغییرات شیمیایی بزاق و کاهش جریان خون در لثه، بیشتر در معرض تشکیل جرم هستند.

عوارض جرم دندان

تجمع جرم دندان می‌تواند عوارض متعددی ایجاد کند:

۱. التهاب لثه (ژنژیویت): جرم باعث تحریک و التهاب لثه می‌شود که با قرمزی، تورم و خونریزی هنگام مسواک زدن همراه است.

۲. بیماری پریودنتال: در صورت ادامه روند، جرم زیر لثه‌ای می‌تواند باعث تخریب استخوان و بافت همبند اطراف دندان شود.

۳. بوی بد دهان (هالیتوزیس): باکتری‌های موجود در جرم ترکیبات گوگردی تولید می‌کنند که باعث بوی بد دهان می‌شوند.

۴. تحلیل لثه: جرم باعث پایین رفتن لثه و نمایان شدن ریشه دندان می‌شود.

۵. از دست دادن دندان: در مراحل پیشرفته، جرم می‌تواند منجر به لق شدن و افتادن دندان شود.

۶. تاثیر بر سلامت عمومی: تحقیقات نشان داده که باکتری‌های ناشی از بیماری پریودنتال با بیماری‌های قلبی، دیابت و سکته مغزی ارتباط دارند.

درمان جرم دندان: جرم‌گیری

تنها راه از بین بردن جرم دندان، جرم‌گیری (Scaling) توسط دندانپزشک است. جرم‌گیری یک روش حرفه‌ای است که در مطب دندانپزشکی انجام می‌شود. این روش با استفاده از دستگاه‌های اولتراسونیک (فراصوت) و ابزارهای دستی (کورت) انجام می‌شود. جرم‌گیری به دو نوع تقسیم می‌شود:

• جرم‌گیری ساده: برای جرم‌های بالای لثه‌ای
• جرم‌گیری عمیق (Scaling and Root Planing): برای جرم‌های زیر لثه‌ای که نیاز به بی‌حسی موضعی دارد

پیشگیری از تشکیل جرم

با رعایت نکات زیر می‌توان از تشکیل جرم دندان پیشگیری کرد:

۱. مسواک زدن منظم: حداقل دو بار در روز با خمیر دندان حاوی فلوراید و ترجیحاً ضد جرم
۲. استفاده از نخ دندان: حداقل یک بار در روز برای تمیز کردن بین دندان‌ها
۳. استفاده از دهانشویه آنتی‌باکتریال: برای کاهش بار میکروبی
۴. مراجعه منظم به دندانپزشک: جرم‌گیری حرفه‌ای هر ۶ ماه یک بار
۵. کاهش مصرف قند: تغذیه باکتری‌های پلاک از قند است
۶. ترک سیگار: سیگار تشکیل جرم را تسریع می‌کند

نتیجه‌گیری

جرم دندان یک مشکل رایج اما قابل پیشگیری است که در صورت نادیده گرفته شدن می‌تواند عوارض جدی برای سلامت دهان و حتی سلامت عمومی ایجاد کند. با رعایت بهداشت مناسب، مراجعه منظم به دندانپزشک و جرم‌گیری دوره‌ای، می‌توان از تشکیل جرم و عوارض آن جلوگیری کرد. به خاطر داشته باشید که جرم‌گیری توسط دندانپزشک هیچ ضرری برای مینای دندان ندارد و یک اقدام ضروری برای حفظ سلامت دهان و دندان است.

سوالات متداول

آیا جرم‌گیری دندان را خراب می‌کند؟
خیر، جرم‌گیری یک روش ایمن است که توسط دندانپزشک انجام می‌شود. ممکن است پس از جرم‌گیری، فاصله بین دندان‌ها بیشتر به نظر برسد که این به دلیل برداشتن جرم و نمایان شدن فضای واقعی بین دندان‌هاست.

آیا جرم‌گیری درد دارد؟
جرم‌گیری ساده معمولاً بدون درد است. جرم‌گیری عمیق (زیر لثه‌ای) ممکن است نیاز به بی‌حسی موضعی داشته باشد.

هر چند وقت یک بار باید جرم‌گیری کرد؟
به طور کلی هر ۶ تا ۱۲ ماه یک بار، اما بسته به سرعت تشکیل جرم در افراد مختلف، دندانپزشک بهترین فاصله را تعیین می‌کند.

آیا می‌توان در خانه جرم دندان را از بین برد؟
خیر، جرم سخت شده فقط توسط ابزارهای حرفه‌ای دندانپزشکی قابل برداشتن است. روش‌های خانگی مانند جوش شیرین نمی‌توانند جرم را به طور کامل از بین ببرند و ممکن است به مینای دندان آسیب برسانند.

آیا جرم دندان باعث بوی بد دهان می‌شود؟
بله، جرم دندان یکی از علل اصلی بوی بد دهان است زیرا باکتری‌های موجود در آن ترکیبات بودار تولید می‌کنند.