آمالگام

آمالگام

استفاده از آمالگام به عنوان ماده ترمیم‌کننده دندان، یکی از قدیمی‌ترین و پرکاربردترین روش‌های ترمیم دندان در دندانپزشکی مدرن است. آمالگام یک ماده ترمیمی فوق‌العاده و انعطاف‌پذیر است و در دندانپزشکی به چند دلیل بسیار مورد استفاده قرار می‌گیرد.

آمالگام چیست؟

آمالگام (Amalgam) ماده‌ای غیر همرنگ با دندان (نقره‌ای یا سیاه) است که برای ترمیم و پر کردن دندان در مصارف دندانپزشکی از آن استفاده می‌شود. ترکیبات پودر آمالگام عمدتا شامل نقره، قلع و مس می‌باشد که با نسبت مشخصی با فلز جیوه ترکیب شده و نهایتا ماده‌ای فرم‌پذیر و براق را جهت ترمیم دندان فراهم می‌سازد. شرکت‌های مختلف تولیدکننده آمالگام دندانی، درصدهای مختلفی از نقره، قلع و مس را در محصولات خود به کار می‌برند که بیشترین ترکیبات آن نقره است.

ترکیبات استاندارد آمالگام دندانی

آمالگام دندانی از مخلوط کردن پودر آلیاژ فلزی با جیوه مایع به دست می‌آید. نسبت‌های استاندارد ترکیبات به طور معمول عبارتند از:

• نقره (Silver): ۴۰ تا ۷۰ درصد – عامل اصلی استحکام و مقاومت در برابر خوردگی
• قلع (Tin): ۱۲ تا ۳۰ درصد – کنترل انبساط و انقباض
• مس (Copper): ۱۲ تا ۳۰ درصد – افزایش استحکام و کاهش خوردگی
• روی (Zinc): ۰ تا ۲ درصد – جلوگیری از اکسیداسیون زودهنگام
• جیوه (Mercury): حدود ۵۰ درصد وزنی – عامل اتصال و شکل‌پذیری

نسبت جیوه به پودر آلیاژ معمولاً ۱:۱ است، اگرچه این نسبت بسته به نوع آلیاژ می‌تواند متفاوت باشد. آلیاژهای مدرن با مس بالا نسبت به انواع سنتی، خواص بهتری دارند.

مزایای آمالگام

آمالگام نسبت به مواد ترمیم‌کننده دیگر مانند کامپوزیت‌ها دارای مزایای متعددی است:

1. ارزان است و استفاده از آن آسان است – آمالگام در مقایسه با مواد همرنگ دندان بسیار مقرون به صرفه‌تر است
2. شکل‌پذیری عالی – در طول جاگذاری در دندان، به راحتی شکل می‌پذیرد و برای مدت کوتاهی نرم می‌ماند لذا می‌تواند حجم‌های نامنظم دندان را پر کند و سپس سفت می‌شود
3. طول عمر بالا – طبق مطالعه‌ای در سال ۱۹۸۹ بیشتر آمالگام‌ها ۱۰ تا ۱۲ سال دوام می‌آورند در حالی که کامپوزیت‌های دندانی نصف این مدت دوام می‌آورند. به هر حال این اختلاف با کار کردن پیوسته روی خصوصیات فیزیکی کامپوزیت‌ها، کاهش یافته است
4. مقاومت در برابر رطوبت – آمالگام نسبت به رطوبت و خون در حین قرارگیری حساس نیست، برخلاف کامپوزیت‌ها که نیاز به محیط کاملاً خشک دارند
5. استحکام فشاری بالا – توانایی تحمل نیروهای جویدن در نواحی خلفی (دندان‌های عقب)
6. مقاومت در برابر سایش – دوام بالای آمالگام در برابر سایش ناشی از جویدن

معایب آمالگام

با وجود مزایای بسیار، آمالگام معایبی نیز دارد:

• ظاهر نامناسب: بسیاری از مردم از ظاهر فلزی و تیره آن خوششان نمی‌آید، به خصوص در دندان‌های قابل مشاهده
• عدم چسبندگی به دندان: بر خلاف کامپوزیت‌ها، آمالگام به طور شیمیایی به دندان نمی‌چسبد و نیاز به حفره‌ای با طراحی خاص (Undercut) برای نگهداری مکانیکی دارد
• نیاز به تراش بیشتر دندان: برای ایجاد گیر مکانیکی، معمولاً نیاز به تراش بیشتر بافت سالم دندان است
• هدایت حرارتی و الکتریکی: آمالگام دما را هدایت می‌کند و می‌تواند باعث حساسیت دندانی شود
• احتمال تیرگی دندان: با گذشت زمان، آمالگام می‌تواند باعث تیرگی بافت دندانی اطراف خود شود

تاریخچه آمالگام

استفاده از مواد فلزی برای ترمیم دندان سابقه‌ای طولانی دارد. جراح مشهور آمبروز پاره که بین دهه‌های ۱۵۱۰ تا ۱۵۹۰ می زیست برای پر کردن دندان از سرب و چوب پنبه استفاده می‌کرد.

در سال ۱۶۰۳، Tobias Dorn Kreilius برای تولید آمالگام فرایندی را معرفی کرد که شامل حل کردن سولفید مس با اسید قوی و افزودن جیوه و جوشاندن آن و ریختن آن در دندان می‌شد. در فرانسه ماده معدنی پرکننده‌ای که D’Arcet ساخت بسیار مردم پسند بود ولی برای استفاده قبل از ریختن در دندان باید جوشانده و ذوب می‌شد.

Louis Regnart به این ترکیب، جیوه افزود و دمایی را که نیاز داشت به مقدار قابل توجهی پایین آورد و به همین خاطر، «پدر آمالگام» لقب گرفت. دو مرد فرانسوی به نام برادران Crawcour آمالگام را در سال ۱۸۳۳ به ایالات متحده آوردند و در سال ۱۸۴۴ گزارش شد که ۵۰٪ از تعمیرات دندانی که در شمال نیویورک اتفاق می‌افتاد با آمالگام انجام می‌شد.

قبل از این که آمالگام به وسیله آنها معرفی شود، دو گزینه پیش رو بود: کشیدن دندان یا کوبیدن طلای داغ به داخل دندان در یک درمان طولانی مدت. در طول ۵۰ سال بعد از آن، بسیاری از ترکیبات فلزی دیگر آزمایش شد از جمله پلاتین، کادمیوم، آنتیموان و بیسموت.

در سال ۱۸۹۵، جی وی بلک (G. V. Black) فرمولی از آمالگام منتشر کرد که بیشتر معیارهای قابل قبول کارایی‌های بالینی را دارا بود و دستورالعمل او عملاً تا هفتاد سال دست نخورده باقی ماند. دکتر بلک که پدر دندانپزشکی مدرن نامیده می‌شود، استانداردهای طلایی برای تهیه و استفاده از آمالگام تعیین کرد.

ایمنی آمالگام و بحث جیوه

میزان جیوه موجود در ماده آمالگام آنقدر کم است که برخلاف تصور عموم هیچ ضرری برای سلامتی ندارد. با این حال، بحث بر سر ایمنی آمالگام دندانی یکی از موضوعات بحث‌برانگیز در تاریخ دندانپزشکی بوده است.

موافقان استفاده از آمالگام

سازمان‌های معتبر بهداشتی و دندانپزشکی در سراسر جهان از جمله سازمان غذا و داروی آمریکا (FDA)، سازمان بهداشت جهانی (WHO)، فدراسیون جهانی دندانپزشکی (FDI)، سازمان بهداشت کانادا، کلینیک مایو و بسیاری دیگر، آمالگام را برای استفاده در بزرگسالان و کودکان بالای ۶ سال ایمن اعلام کرده‌اند. تحقیقات گسترده نشان می‌دهد که میزان جیوه آزاد شده از آمالگام بسیار کمتر از حد مجاز تعیین شده توسط سازمان‌های بهداشتی است.

مخالفان استفاده از آمالگام

منتقدان استفاده از آمالگام استدلال می‌کنند که جیوه موجود در آن می‌تواند باعث مسمومیت جیوه و مشکلات سلامتی شود. آنها همچنین به آلودگی محیط زیست ناشی از دفع آمالگام اشاره می‌کنند. بر اساس گزارش WHO، مراکز بهداشتی از جمله مطب‌های دندانپزشکی تا ۵٪ از کل انتشار جیوه در فاضلاب را تشکیل می‌دهند.

کنوانسیون میناماتا

در سال ۲۰۱۳، کنوانسیون میناماتا (Minamata Convention) در مورد جیوه به تصویب رسید که هدف آن کاهش تدریجی استفاده از جیوه در سراسر جهان از جمله در دندانپزشکی است. بر اساس این کنوانسیون، کشورهای عضو متعهد به کاهش تدریجی استفاده از آمالگام دندانی شدند. در بسیاری از کشورها، استفاده از آمالگام برای کودکان و زنان باردار محدود شده است.

مقایسه آمالگام با سایر مواد ترمیمی

کاربردهای مدرن آمالگام

اگرچه استفاده از کامپوزیت‌های همرنگ دندان رو به افزایش است، آمالگام همچنان در موارد زیر کاربرد دارد:

• ترمیم دندان‌های خلفی (مولر و پرمولر) تحت فشار شدید جویدن
• ترمیم دندان‌هایی که کنترل رطوبت آنها دشوار است
• ترمیم پایه برای روکش‌های دندانی
• ترمیم در بیمارانی که بهداشت دهانی ضعیفی دارند
• ترمیم‌های بزرگ در دندان‌های عقب
• ترمیم‌های زیر خط لثه

نتیجه‌گیری

آمالگام دندانی با وجود ظهور مواد ترمیمی جدیدتر و زیباتر، همچنان به عنوان یک ماده ترمیمی مؤثر و مقرون به صرفه در دندانپزشکی مدرن جایگاه خود را حفظ کرده است. طول عمر بالا، سهولت استفاده و هزینه پایین از مزایای اصلی آن هستند. انتخاب بین آمالگام و سایر مواد ترمیمی باید بر اساس نیازهای بالینی بیمار، موقعیت دندان، ملاحظات زیبایی و توصیه دندانپزشک انجام شود. با رعایت پروتکل‌های ایمنی و استفاده از تکنولوژی‌های مدرن مانند جداکننده‌های آمالگام، خطرات زیست‌محیطی این ماده به حداقل رسیده است.