قاعدگی و سلامت دهان و دندان

قاعدگی و سلامت دهان و دندان

تأثیر هورمون‌ها بر بافت‌های دهان

این عقیده که هورمون های تخمدان ممکن است باعث افزایش التهاب بافت های لثه و تشدید پاسخ به محرک های موضعی شود، به وسیله بسیاری از مطالعات تایید شده است. ایمپلنت دندان و جراحی لثه باعث بهبود وضعیت دندان می‌شود. این عقیده که هورمون های تخمدان ممکن است باعث افزایش التهاب بافت های لثه و تشدید پاسخ به محرک های موضعی شود، به وسیله بسیاری از مطالعات تایید شده است. التهاب لثه به نظر می رسد که به وسیله یک عدم تعادل و یا افزایش در هورمون های جنسی باعث تاثیر و تغییر در پاسخ ایمنی، مرتبط می باشد.

تحقیقات گسترده نشان داده است که نوسانات هورمونی در طول چرخه قاعدگی تأثیر مستقیمی بر سلامت بافت‌های دهان و لثه دارد. این تأثیر به دلیل وجود گیرنده‌های هورمونی در بافت لثه است که به تغییرات سطح استروژن و پروژسترون واکنش نشان می‌دهند. در نتیجه، لثه در مراحل مختلف چرخه قاعدگی ممکن است دچار التهاب، تورم، قرمزی و خونریزی شود. این تغییرات اگرچه معمولاً موقتی هستند، اما در صورت عدم رعایت بهداشت دهان می‌توانند زمینه‌ساز بیماری‌های پریودنتال مزمن شوند. بنابراین آگاهی از این تأثیرات و مدیریت صحیح بهداشت دهان در طول چرخه قاعدگی اهمیت ویژه‌ای دارد.

نقش پروژسترون در التهاب لثه

طی قاعدگی، پروژسترون از هفته دوم افزایش می یابد و تقریبا طی ده روز به اوج خود می رسد و به طور مشخصی قبل از قاعدگی کاهش می یابد (دقت کنید که این چرخه 28 روزه پایه گذاری شده است، چرخه های افراد متغییر است). پروژسترون نقش مهمی در تحریک تولید پروستاگلاندین بازی می کند که پاسخ بدن به التهاب را هدایت می نماید. پروستاگلاندین E2 (PGE2) یکی از عمده ترین تولیدات ترشحی منوسیت ها است و در لثه های ملتهب مقدار آن بیشتر است. ایمپلنت دندان و جراحی لثه باعث بهبود وضعیت دندان می‌شود.

پروژسترون با افزایش نفوذپذیری عروق خونی لثه و تحریک تولید واسطه‌های التهابی مانند پروستاگلاندین‌ها و سیتوکین‌ها، پاسخ التهابی را تشدید می‌کند. در فاز لوتئال (پس از تخمک‌گذاری) که سطح پروژسترون به حداکثر می‌رسد، لثه نسبت به پلاک میکروبی واکنش شدیدتری نشان می‌دهد. این بدان معناست که حتی مقدار کمی پلاک دندانی که در شرایط عادی ممکن است مشکلی ایجاد نکند، در این دوره می‌تواند باعث التهاب قابل توجه لثه شود. این پدیده که به “ژنژیویت قاعدگی” معروف است، معمولاً چند روز قبل از شروع قاعدگی ظاهر شده و پس از آن به تدریج بهبود می‌یابد.

تغییرات بالینی در طول قاعدگی

طبق گزارشات موجود، بافت های لثه در طی قاعدگی متورم تر بوده و در برخی افراد تغییر رنگ قرمز لثه قبل از شروع قاعدگی بروز می نماید. همچنین افزایش ترشح بزاق در طی دوره قاعدگی و نیز گاهی همراه با افزایش مختصر لقی دندان مشاهده می گردد. میزان افزایش یافته استئیت متعاقب کشیدن دندان (POSTEXTRACTION OSTEITIS) نیز در طی شروع قاعدگی گزارش شده است.

این تغییرات بالینی می‌توانند برای بیماران نگران‌کننده باشند، اما معمولاً پس از پایان قاعدگی به حالت عادی بازمی‌گردند. افزایش ترشح بزاق (سیالوره) که برخی زنان تجربه می‌کنند، ممکن است به دلیل تأثیر هورمون‌ها بر غدد بزاقی باشد. لقی مختصر دندان‌ها نیز ناشی از تورم و شل شدن الیاف پریودنتال در پاسخ به افزایش هورمون‌هاست. مهم‌تر از همه، افزایش خطر استئیت پس از کشیدن دندان (Dry Socket) در این دوره است که به دلیل تغییر در روند لخته شدن خون و پاسخ التهابی رخ می‌دهد. به همین دلیل، بسیاری از جراحان دهان و دندان ترجیح می‌دهند جراحی‌های کشیدن دندان را در اواسط سیکل قاعدگی و نه نزدیک به شروع آن برنامه‌ریزی کنند.

ضایعات دهانی و عفونت‌های فرصت‌طلب

زمانی که میزان پروژسترون به بیشترین حد خود می رسد در طی phase luteal، زخم های افقی عود کننده داخل دهانی، ضایعات روی لب (هرپس) و عفونت های کاندیدا در بعضی از زنان به صورت یک الگوی دوره ای روی می دهد. همچنین از آنجا که اسفنکتر مری به وسیله پروژسترون شل می شود، زنان ممکن است بیشتر به GERD (gastroesophogeal reflux disease) در طی قاعدگی مستعد شوند. نشانه های GERD شامل ترش کردن، برگرداندن، درد قفسه سینه می باشد و زمانی که این رفلکس ها شدیدتر می شود بعضی از افراد سرفه های توصیف نشدنی، گرفتگی صدا، گلودرد، ژنژیویت و آسم را بروز می دهند.

سیستم ایمنی بدن در طول چرخه قاعدگی دستخوش تغییراتی می‌شود که می‌تواند بر حساسیت به عفونت‌های دهانی تأثیر بگذارد. کاهش نسبی ایمنی سلولی در فاز لوتئال، زمینه را برای عود عفونت‌های ویروسی مانند هرپس سیمپلکس (تبخال) و عفونت‌های قارچی مانند کاندیدا آلبیکنس فراهم می‌کند. زخم‌های آفتی راجعه (Aphthous ulcers) نیز در این دوره شیوع بیشتری دارند. ارتباط بین GERD و سلامت دهان نیز قابل توجه است: اسید معده که به دلیل شل شدن اسفنکتر مری به حفره دهان بازمی‌گردد، می‌تواند باعث فرسایش مینای دندان، به ویژه در سطوح داخلی دندان‌های قدامی فک بالا، شود. این فرسایش اسیدی اگر مزمن شود، نیاز به درمان‌های ترمیمی پیچیده پیدا می‌کند.

سندرم قبل از قاعدگی (PMS) و سلامت دهان

در هنگام اوج ترشح پروژسترون (حدود 7 تا 10 روز قبل از قاعدگی) ممکن است سندرم قبل از قاعدگی PMS (premenstrual syndrome) نیز روی دهد. تفاوت قابل ملاحظه ای در مقدار استروژن و پروژسترون بین زنانی که از PMS رنج می برند با آنهایی که مشکلی در این زمینه ندارند، یافت نشده است. هنوز به نظر می رسد زنان با PMS مقادیر کمتری neurotransmitter های خاص از قبیل انکفالین، اندورفین، GABA (Gamma-aminobutyric acid) و سروتونین را دارا می‌باشند. افسردگی، تحریک پذیری، حالت خومانی داشتن، و اختلال در حافظه و تمرکز ممکن است علائم کاهش نوروترانسمیترها باشد.

PMS می‌تواند به طور غیرمستقیم بر سلامت دهان تأثیر بگذارد. تغییرات خلقی و خستگی ناشی از PMS ممکن است باعث کاهش انگیزه برای رعایت بهداشت دهان شود. همچنین میل شدید به غذاهای شیرین و شور در این دوره، خطر پوسیدگی دندان را افزایش می‌دهد. بسیاری از زنان در این دوره به دلیل حساسیت لثه‌ها، مسواک زدن را با شدت کمتری انجام می‌دهند که این خود باعث تجمع پلاک و تشدید التهاب می‌شود. دندانپزشکان باید از این تأثیرات آگاه باشند و در برنامه‌ریزی درمان و توصیه‌های بهداشتی، شرایط بیماران زن را در نظر بگیرند.

مراقبت‌های پریودنتال در طول چرخه قاعدگی

مراقبت آسیب پذیری و خونریزی افزایش یافته لثه همراه با سیکل قاعدگی، نیاز به مراقبت دقیق تر انساج پریودنتال را مطرح می سازد. مراقبت پریودنتال باید جزء نیازهای فردی بیمار محسوب شود. اگر بیمار دارای مشکل می باشد، ویزیت های کنترل با فاصله هر 3 تا 4 ماه یکبار باید تکرار گردد. یک دهان شویه ضد میکروبی قبل از بروز التهاب ممکن است مورد نیاز باشد. تاکید بیشتر روی بهداشت دهان باید صورت پذیرد. برای بیشتر بیماران با تاریخچه خونریزی های شدید بعد از عمل یا خونریزی شدید در طی قاعدگی، مصلحت آنست که ویزیت های جراحی بعد از سیکل قاعدگی انجام شود.

برنامه مراقبتی جامع برای زنان باید شامل آموزش دقیق در مورد تأثیرات هورمونی بر سلامت دهان باشد. توصیه می‌شود زنان در روزهای نزدیک به قاعدگی از مسواک نرم استفاده کرده و با دقت و آرامش بیشتری مسواک بزنند تا لثه‌های حساس تحریک نشوند. استفاده از نخ دندان باید ادامه یابد، حتی اگر لثه‌ها کمی خونریزی کنند. دهان‌شویه‌های حاوی کلرهگزیدین با غلظت پایین یا دهان‌شویه‌های فاقد الکل می‌توانند برای کنترل پلاک در این دوره مفید باشند. آنمی (کم‌خونی) که در برخی زنان در طول قاعدگی شایع است، می‌تواند بر سلامت بافت‌های دهان تأثیر بگذارد و مشورت با پزشک و بررسی آزمایشات لابراتواری در جایگاه خاص خود بایستی صورت پذیرد.

تداخلات دارویی و GERD

در طی PMS، بسیاری از زنان علائم فیزیکی را مانند خستگی، میل شدید به غذاهای شیرین و شور، نفخ شکم، تورم دست و پا، سردرد، حالت تهوع و ناراحتی معده ای روده ای نشان می دهند. GERD ممکن است این حالت را برای بیمارانی که به طور کاملا طاقباز دراز می کشند به خصوص در طی ساعت های متعاقب صرف غذا، به شکل نامطلوب تر بروز می نماید و ممکن است حالت تهوع بسیار شدیدتری ایجاد نماید. کلینیسین باید آگاه باشد که داروهای ضد التهابی غیر استروئیدی، عفونت و غذاهای اسیدی باعث تشدید GERD می‌شود. بیمارانی که بدون نسخه از داروهای آنتی اسید، آنتاگونیست های H2-receptor (cimetidine، famotidine، nizatidine، ranitidine)، عوامل prokinetic (cisapride و metoclopramide) و مهارکننده های پمپ پروتون (lansoprazole، omeprazole، pantoprazole و obeprazole) استفاده می نمایند ممکن است بیماران GERD باشند. داروهای ذکر شده در بالا ممکن است تداخلاتی با بعضی از داروهای آنتی بیوتیک و ضد قارچ داشته باشد، لذا بررسی فارموکولوژی آنها ضروری است.

استفاده از دهان‌شویه فلوراید و یا کاربرد فلوراید با تری مخصوص، دبریدمان پریودنتالی دوره ای، پرهیز از دهان‌شویه‌های دارای الکل با میزان بالا ممکن است پیامدهای پوسیدگی و لثه‌ای مربوط به آن را کاهش دهد. دندانپزشکان باید پیش از تجویز هرگونه دارو، از داروهایی که بیمار مصرف می‌کند آگاه باشند و تداخلات احتمالی را بررسی کنند. برای مثال، برخی داروهای مهارکننده پمپ پروتون که برای GERD تجویز می‌شوند، می‌توانند جذب کلسیم را کاهش دهند که برای سلامت استخوان فک در درازمدت اهمیت دارد.

درمان دارویی PMS

PMS اغلب به وسیله داروهای ضد افسردگی (antidepressants) درمان می‌شود. Selective serotonin reuptake inhibitors (SSRIs) کلا اولین انتخاب ما محسوب می‌شوند، زیرا دارای اثرات جانبی کمتری نسبت به سایر داروهای ضد افسردگی بوده و نیازی به کنترل خون نداشته و در صورت overdose بی خطر می‌باشد. از گروه داروهای SSRI، Fluoxetine با پاسخ اثربخشی 70% گزارش شده است و به عنوان پنجمین داروی تجویزی توزیع شده در آمریکا در سال 1998 گزارش گردیده است.

جمع‌بندی

ارتباط بین چرخه قاعدگی و سلامت دهان و دندان یک موضوع مهم در دندانپزشکی زنان است که نباید نادیده گرفته شود. آگاهی از تغییرات هورمونی و تأثیر آنها بر بافت‌های دهان می‌تواند به زنان کمک کند تا با رعایت بهداشت دقیق‌تر در روزهای حساس، از بروز مشکلات جدی جلوگیری کنند. همکاری بین متخصص زنان و دندانپزشک در مدیریت بیماران با مشکلات پریودنتال مرتبط با قاعدگی می‌تواند نتایج درمانی بهتری به همراه داشته باشد. ایمپلنت دندان و جراحی لثه باعث بهبود وضعیت دندان می‌شود و برنامه‌ریزی دقیق زمان انجام این درمان‌ها با در نظر گرفتن چرخه قاعدگی می‌تواند موفقیت آنها را افزایش دهد.