عصب کشی و درمان ریشه دندان (Root Canal) — مراحل، مدت زمان و مراقبت‌ها

عصب کشی و درمان ریشه دندان (Root Canal Therapy) — هر آنچه باید بدانید

مقدمه

چه زمانی دندان شما نیاز به عصب کشی (اندو) پیدا می‌کند؟ عصب کشی دندان هنگامی انجام می‌شود که دندان دچار پوسیدگی شدید می‌شود و به اصطلاح مسیر عصب دندان یا (پالپ دندان) یا کانال دندان محل تجمع میکروب‌های گوناگون می‌شود، التهاب شدیدی در پالپ (عصب) دندان ایجاد می‌گردد. و این التهاب باعث افزایش حجم پالپ شده و با توجه به اینکه پالپ دندان در یک محیطی بسته قرار دارد، باعث افزایش شدید فشار روی پالپ دندان شده و این فشار به پایانه عصب دندان منتقل گشته و در دندان به مغز مخابره می‌گردد. علت این که درد دندان در شب هنگام تشدید می‌گردد همین فشار شدید روی پایانه عصبی است زیرا فشار روی عروق مغزی دندان‌ها در شب نسبت به روز بیشتر است.

درمان ریشه یا عصب‌کشی یکی از رایج‌ترین و در عین حال حیاتی‌ترین درمان‌های دندانپزشکی است که هدف آن نجات دندانی است که به دلیل پوسیدگی عمیق، ضربه یا عفونت، پالپ (مغز) خود را از دست داده است. سالانه میلیون‌ها نفر در سراسر جهان تحت این درمان قرار می‌گیرند و با مراقبت صحیح، دندان عصب‌کشی شده می‌تواند تا آخر عمر باقی بماند.

پالپ دندان چیست و چرا التهاب پیدا می‌کند؟

پالپ یا مغز دندان، بخش مرکزی و زنده دندان است که شامل اعصاب، عروق خونی و بافت همبند می‌باشد. این بخش وظیفه تغذیه و حس‌دهی به دندان را بر عهده دارد. زمانی که پوسیدگی به عمق دندان نفوذ می‌کند، باکتری‌ها وارد محفظه پالپ شده و باعث عفونت و التهاب می‌شوند. این التهاب که پالپیت نام دارد، در مراحل اولیه ممکن است برگشت‌پذیر باشد اما در صورت پیشرفت، غیرقابل برگشت شده و نیاز به عصب‌کشی پیدا می‌کند.

علائم هشداردهنده‌ای که نشان می‌دهند دندان نیاز به عصب‌کشی دارد عبارتند از:

• درد خودبه‌خودی و ضربان‌دار دندان
• درد طولانی‌مدت پس از مصرف غذاها و نوشیدنی‌های گرم یا سرد
• حساسیت هنگام جویدن یا لمس دندان
• تغییر رنگ دندان به تیره یا خاکستری
• تورم و التهاب لثه در اطراف دندان
• ظهور آبسه یا جوش چرکی روی لثه

عصب کشی به چه صورت انجام می‌شود؟

با توجه به این موضوع که یک دندان چه تعداد کانال یا مسیر عصبی دارد، تعداد جلسات عصب کشی از ۱ تا ۳ جلسه متغیر است. برای دندان‌های ۲ و ۱ کاناله معمولا ۱ تا ۲ جلسه و برای دندان‌های سه کاناله به طور معمول به ۳ جلسه زمان نیاز می‌باشد.

مرحله اول: دسترسی به پالپ و کاهش فشار

پس از طی مراحل بی‌حسی کامل، ابتدا با فرز توربین مسیر عصبی باز می‌شود (Access cavity) که اصطلاحاً اتاقک پالپ (Pulp chamber) برداشته شده تا به کانال عصبی دسترسی داشته باشیم. این مرحله مشابه همان روش سنتی سوزاندن عصب با سیخ داغی است اما به شکل مدرن، استریل و بدون درد انجام می‌شود. پس از باز کردن مسیر، فشار داخلی پالپ کاهش یافته و درد بیمار به طرز چشمگیری کم می‌شود. سپس یک پانسمان موقت روی دندان قرار می‌گیرد.

مرحله دوم: تمیز کردن و شکل‌دهی کانال‌ها

پس از آن با کمک فایل‌های مخصوص که به صورت دستی یا روتاری (دورانی) هستند، عصب و بافت عفونی از داخل دندان خارج می‌شود. در این هنگام نیاز به عکس رادیوگرافی جهت تعیین طول دقیق ریشه داریم. سپس با شماره‌های فایل روتاری بالاتر، مسیر کانال عصبی به صورت گشادتر (taper) می‌شود تا پر کردن کانال به سهولت انجام پذیرد. کانال‌ها با استفاده از محلول‌های آنتی‌باکتریال مانند سدیم هیپوکلریت (وایتکس) شستشو داده می‌شوند تا تمام میکروب‌ها از بین بروند.

مرحله سوم: پر کردن کانال‌ها

در جلسات بعد، کانال دندان با ماده‌ای به نام گوتاپرکا (Gutta-Percha) پر می‌شود. گوتاپرکا ماده‌ای زیستی‌سازگار، قابل مشاهده در رادیوگرافی و قابل شکل‌دهی است که کاملاً با آناتومی ریشه دندان تطبیق پیدا می‌کند. معمولاً دو بار رادیوگرافی در این مرحله انجام می‌شود تا از پر شدن کامل کانال‌ها اطمینان حاصل گردد. اگر ریشه کاملاً پر نشود، احتمال شکست درمان و عفونت مجدد وجود دارد.

مرحله چهارم: ترمیم تاج دندان

پس از اطمینان از پر شدن کامل ریشه، نوبت به ترمیم تاج دندان می‌رسد. این مرحله بسیار حیاتی است زیرا دندان عصب‌کشی شده خشک و شکننده می‌شود (دندان مرده). اگر ترمیم تاج با دقت کامل صورت نگیرد، دندان ممکن است بشکند و در نهایت کشیده شود. بهترین گزینه برای محافظت از دندان عصب‌کشی شده، قرار دادن روکش (Crown) مخصوص است.

آیا عصب کشی دندان طی یک جلسه امکان‌پذیر است؟

بله، امکان‌پذیر است به شرط آن که دندان در انتهای ریشه دچار آبسه یا التهاب مزمن نشده باشد یعنی دندان دارای ضایعه قبلی نباشد. در غیر این صورت نیاز به تجویز دارو و گذشت زمان برای بهبود ضایعه و درمان آبسه داریم.

مراقبت‌های پس از عصب‌کشی

پس از اتمام درمان عصب‌کشی، ممکن است چند روز حساسیت یا ناراحتی خفیف داشته باشید که با مسکن‌های معمولی قابل کنترل است. توصیه‌های مهم پس از درمان:

• تا چند روز از جویدن با دندان درمان‌شده خودداری کنید
• بهداشت دهان و دندان را به دقت رعایت کنید
• در صورت تورم شدید یا درد غیرقابل کنترل، سریعاً به دندانپزشک مراجعه کنید
• تا زمان قرارگیری روکش دائمی، از خوردن غذاهای سفت خودداری کنید

طول عمر و موفقیت درمان ریشه

میزان موفقیت درمان ریشه در صورت انجام صحیح توسط متخصص اندودانتیست، بیش از ۹۵٪ است. دندان عصب‌کشی شده با مراقبت صحیح و رعایت بهداشت می‌تواند تا آخر عمر باقی بماند. با این حال، عدم رعایت بهداشت، شکستگی دندان یا روکش نامناسب می‌تواند منجر به شکست درمان و نیاز به کشیدن دندان شود.

سوالات متداول

آیا عصب‌کشی دردناک است؟
با بی‌حسی موضعی مدرن، عصب‌کشی معمولاً بدون درد است. ناراحتی پس از درمان معمولاً خفیف و با مسکن قابل کنترل است.

مدت زمان عصب‌کشی چقدر است؟
هر جلسه عصب‌کشی معمولاً ۳۰ تا ۹۰ دقیقه طول می‌کشد و بسته به تعداد کانال‌ها، ۱ تا ۳ جلسه نیاز است.

آیا بعد از عصب‌کشی حتماً باید روکش گذاشت؟
بله، توصیه اکید می‌شود. دندان عصب‌کشی شده شکننده است و بدون روکش احتمال شکستگی بالاست.

هزینه عصب‌کشی چقدر است؟
هزینه بسته به تعداد کانال‌ها، نوع دندان (جلویی یا آسیا) و تخصص دندانپزشک متفاوت است.

آیا عصب‌کشی در بارداری مجاز است؟
درمان ریشه در دوران بارداری با احتیاط و تحت نظر پزشک قابل انجام است. بهترین زمان سه ماهه دوم بارداری است.